O rozumieniu wolności przez pisarzy polskiego oświecenia

Należący do poetów, których wielkość i talent zostały docenione już przez współczesnych, najwybitniejszy przedstawiciel polskiego oświecenia- Ignacy Krasicki, podobnie jak i inni ludzie zauważał w owych czasach w Polsce upadek obyczajów i moralności. Dlatego też wszelkim przymiotom zniewalającym człowieka tj. głupocie, złości, nieuczciwości, kłamstwu wytoczył bezlitosną walkę choć nie mieczem ale piórem. Co z tym celem się wiąże zasłynął jako autor znakomitych bajek, satyr, poematów heroikomicznych, komedii, czy też powieści edukacyjnych. Krasicki uznał, iż najskuteczniejszą metodą do wyegzekwowania zmiany określonych zachowań będzie śmiech- on bowiem zawstydza i godzi dotkliwiej niż najbardziej gorzka krytyka. Bajki Krasickiego osiągnęły prawdziwe mistrzostwo artystyczne. W jego dorobku bajkopisarskim wyróżniamy "Bajki i przypowieści" ogłoszone drukiem w 1779r. oraz "Bajki nowe", które ukazały się dopiero po śmierci twórcy w wydaniu przygotowanym przez F. Ks. Dmochowskiego w roku 1802. Rozpatrując ten gatunek pod względem treści, można wyróżnić kilka jego rodzajów, jednak mądrość każdej z osobna płynie z jednego źródła- obserwacji świata i ludzi. Poprzez alegoryczne postaci i treści Ignacy Krasicki w jednej z bajek zatytułowanej "Ptaszki w klatce" definiuje istotę wolności, naturalnego prawa każdego żywego stworzenia. Utwór napisany został w formie dialogu między dwoma uwięzionymi w klatce czyżykami. Młodszy z nich urodził się już w niewoli, dlatego nieznanym pozostaje mu smak wolności, a samo jej pojęcie wkracza w wymiar abstraktu. Z życiem w klatce nie może jednak pogodzić się drugi ptak, który jak sam rzecze: "(…)byłem wolny dziś w klatce- i dlatego płaczę" Ze względu na to, że utwór ukazał się już po pierwszym rozbiorze, jego interpretacja była dla wszystkich aluzją do konkretnej sytuacji. Polacy, którzy żyli w wolnym kraju, nie zaakceptują żadnej formy zniewolenia, a odzyskanie wolności stanie się dla nich celem działania, priorytetem. Będąca połączeniem modnych w owym czasie wątków obyczajowych, utopijnych i awanturniczych, nowatorska powieść Krasickiego podejmuje motyw "życia w klatce", wspomniany przeze mnie przy okazji bajki jego autorstwa. Naszkicowany przez twórcę w "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach" obraz społeczeństwa Nipuańczyków ma charakter fantazji, ale fantazji wysnutej z tęsknoty za porządkiem społecznym opartym na miłości wzajemnej i sprawiedliwości. Bohater powieści trafiając na wyspę Nipu, odradza się moralnie dzięki przejęciu sposobu na życie propagowanym w tym kraju. Jednak po dłuższym pobycie w owym utopijnym miejscu zdaje sobie sprawę, iż w tym doskonałym wykreowanym świecie szczęścia nie zazna. Czuje się tam właśnie jak w przysłowiowej "klatce"; znając wszelkie odcienie życia, nie jest w stanie egzystować bez wolności wyboru i poddać się indoktrynacji. Idea wolnomyślicielstwa, decydowania za siebie nawet za cenę odczuwania cierpienia, nadaje sens egzystencji ludzkiej, czyni ją pełniejszą i pozwala na rozwinięcie skrzydeł. Wolność była ideą przyświecającą nie tylko poematom, bajkom czy powieściom ale również sztukom teatralnym. Teatr Narodowy za dyrekcji autora dramatycznego- Wojciecha Bogusławskiego odegrał olbrzymią wolę w rozbudzeniu uczuć patriotycznych i przyczynił się do zdemokratyzowania sztuki dramatycznej. Najwięcej sławy przyniosła Bogusławskiemu komedioopera "Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale" z muzyką Stefaniego. Jak wykazały ostatnie badania z zakresu folklorystyki literackiej, "novum" sztuki polega na bezpośrednich powiązaniach z poezją ludową, tkwiących zarówno w konstrukcji całości jak i w realizacjach poszczególnych scen, arii i dialogów. Wywodzi się ona w dużej mierze z tradycji pastorałki, "ludowej opery", której powstanie w XVII i XVIII wieku można obserwować właśnie na terenie Krakowskiego i Podgórza. Rewolucyjność sztuki i jej niecenzuralność z punktu widzenia władz targowickich (została ona bowiem wystawiona w przeddzień rewolucji kościuszkowskiej) kryła się w pozornie niewinnych piosenkach i kupletach Bryndala, Basi czy Stacha. Wnosiły one w serca słuchaczy fragment swą dwuznacznością i aluzyjnością. Piosenka mówi wprawdzie o miłości i zgodzie małżeńskiej, ale w jej zakończeniu można dopatrzeć się wyraźnej aluzji politycznej: "Gdy się w niewoli żyje Nie mas tam swej ludności Pies na powozie wyje Każdy pragnie wolności". Powyższe słowa zarysowują obraz postrzegania wolności jako naturalnego prawa każdego narodu. "Na łańcuchu" bowiem nikt żyć nie powinien, ponieważ ucina to człowiekowi skrzydła, każąc na siłę zawęzić horyzonty działania i myślenia "Krakowiacy i Górale" spełniają zadanie sztuki walczącej, służącej idei wolności narodowej i społecznej. Każdy potrzebuje swej Statuy Wolności, która stałaby na straży jego bezpieczeństwa, przypominała o jego prawach i o tym, że powinien o nie walczyć. Twórcy oświeceniowi starali się wystawić właśnie takie pomniki, próbując swoimi dziełami uświadomić odbiorcom jak wygląda prawdziwe oblicze wolności. Co z tym się wiąże, stosując różne środki artystyczne, podkreślali charakter jarzma zniewalającego człowieka. Były nim zarówno utarte schematy zachowań, zabobony jak i ingerencja państw ościennych w narodowe sprawy Polaków. Temat wolności w literaturze polskiej był głównym wątkiem twórczości romantycznej. Dopiero wtedy bowiem Polacy zdali sobie sprawę z tego, jak ważna jest ta idea i analizowali przyczyny jej zaniedbywania, znajdując w twórcach oświeconych swych sojuszników.