O rozumieniu wolności przez pisarzy polskiego oświecenia

Ukształtowanie takiej a nie innej wizji ucieleśnienia tego nieuchwytnego pojęcia, jest składową subiektywnych odczuć i artystycznej wyobraźni twórcy, a zarazem wpływu czynników historycznych i socjologicznych. W tym wypadku narzędziem pracy artysty było dłuto, ja postaram się jednak wniknąć w obszary literackie, gdzie słowo jest podstawowym tworzywem. Przedmiotem mych rozważań będzie dorobek literacki pisarzy oświecenia, stanowiący obszerne źródło przykładów analizy wolności.

"Rozumieniem tego słowa znaczy się w ciemności powrócenie widoku ognia; i tak oświecenie miasta, ulicy, sieni, sal domu. Od tego wyrazu zrobione przenośne oświecenia do rozumu ludzkiego, gdzie prawda ma być jak ogień a poznanie prawdy tak jak światło ognia, przez to nazywamy wiek nasz dzisiejszy wiekiem oświeconym, że i pojęcie prawdy większe nastało między ludźmi i zmniejszenie przesądów"- pisał o nowej epoce jeden z publicystów polskich XVIII w. Franciszek Salezy Jezierski. Wiek ten miał przynieść oświecenie ludzkości Europy w sensie jak najbardziej dosłownym i stanowił odpowiedź światłych umysłów na okres "upadku obyczajów i kryzysu kultury" za jaki uważano barok. Wybitne jednostki tej epoki mające świadomość swej wiedzy i intelektu, przeświadczone były o szczególnej misji, jaką w dziejach ludzkości i kultury europejskiej przyjdzie im spełnić, głosząc nową wiarę w potęgę rozumu ludzkiego. Dlatego epokę tę we Francji nazywano "wiekiem oświeconych" i "wiekiem filozofów" a także "wiekiem rozumu", gdyż rozum ludzki traktowany był jako naturalne światło i jedyny doskonały instrument poznania świata, człowieka, otaczającej go rzeczywistości, a nawet Boga. U podłoża oświecenia w Europie leży nie tylko kryzys intelektualny i moralny, ale przede wszystkim społeczno-ekonomiczny, jakim i dotknięta jest XVIII-wieczna Europa.

Oświecenie to epoka, której fundamenty stworzyli nie artyści lecz filozofowie i uczeni. Odznacza się ona wielonurtowością, ścierających się często ze sobą idei, doktryn i teorii filozoficznych, które wywarły ogromny wpływ na kształtowanie się człowieka oświeconego a także nowożytnej kultury. "Filozofia która zapanowała w XVIII w. stanowiła nowy typ przede wszystkim przez to, że stawiała sobie cele praktyczne. Wierzyła, że dokona naprawy sposobu myślenia i życia; chciała zdobyć wiedzę nie dla niej samej, lecz dla oświecenia umysłów uprzątnięcia z nich przesądów wyzwolenia z ciemnoty"- pisze Władysław Tatarkiewicz. "Wyzwolenie z ciemnoty"- jako jeden z podstawowych postulatów, sygnalizował chęć odrzucenia krępujących umysł poglądów, na rzecz uzyskania wolności rozumu i świadomości. Gdy nazywano kogoś filozofem znaczyło to potocznie tyle, co wolnomyśliciel. Ostrze filozofii skierowane było przeciw tej potędze, która wydawała się największą przeszkodą do oświecenia umysłów: przeciw religii. Po kilkunastu stuleciach ścisłych związków filozofii i religii, tym gwałtowniejsze było teraz ich rozłączenie.

Wyzwolenie od tradycji chrześcijańskiej, od ograniczeń narzuconych umysłowości i obyczajowości przez doktrynę chrześcijańską i naukę kościoła- oto główne idee prądu oświeceniowego- libertynizmu. Określenie "libertynizm" wywodzi się od francuskiego terminu "libertinage", ten z kolei zaś od łacińskiego "libertinus" tzn. wyzwolony. Ogólnie rzecz ujmując przeciwstawiał się dogmatyce i tradycji chrześcijańskiej, demaskował praktykę życiową kleru, oskarżając duchowieństwo o występki przeciw obyczajowości. Libertynizm jest podstawą skrajną i radykalną, postawą światopoglądową wojującą często umyślnie przez prowokację. Wbrew upowszechnionemu przez badaczy poglądowi libertynizm jest zjawiskiem nie tylko intelektualnym ale również obyczajowym. Do Polski był niejako "importowany". Wiązał się z napływem do kraju w XVIII w. cudzoziemczyzny, przede wszystkim mody obyczajowej i literatury francuskiej z upowszechnieniem sceptycyzmu religijnego i obyczajowej swobody. Akcenty libertyńskie odnaleźć możemy w twórczości Trembeckiego, Jasińskiego, Naruszewicza, przejawiające się albo atakami religijnymi albo obscenicznymi charakterystykami zawartymi w oświeceniowych erotykach polskich. Wokół twórczości prawdziwie związanej z tym prądem, współcześnie powstawała atmosfera sensacji i skandalu, spowodowana wyraźnymi tendencjami twórcy do zjadliwych i gwałtownych ataków niesprawiedliwości swego wieku jak i wysoko postawionych w środowisku dworskim osób, nie wyłączając króla. Takowym artystą, którego poezja była wyrazem buntu przeciw krępującym rozwój jednostki, niesprawiedliwym normom społecznym był Tomasz Kajetan Węgierski- uczeń Naruszewicza. W jego pracach "było coś z atmosfery prowadzonej w imię oświeceniowego rozumu, Wolterowskiej walki przeciw fanatyzmowi i ciemnocie, w myśl hasła 'zmiażdżyć nikczemnika' ".